Bảng xếp hạng FIFA của các đội tuyển được tính theo điểm số lấy từ kết quả thi đấu: thắng được cộng điểm, thua bị trừ điểm, và mức cộng trừ lớn hay nhỏ tùy vào tầm quan trọng của trận, kết quả, cùng sức mạnh của đối thủ so với kỳ vọng. Từ năm 2018, FIFA áp dụng phương pháp tính dựa trên hệ thống Elo, thay cho công thức cũ nhiều tham số hơn. Bài này giải thích mức khái quát, rồi đi qua một ví dụ tính tay hoàn toàn giả định để bạn hiểu vì sao thắng đội mạnh hơn lại được nhiều điểm hơn.
Bảng xếp hạng này dùng để làm gì
Bảng xếp hạng FIFA không phải danh hiệu, nhưng nó có tác dụng thực tế: được dùng để phân nhóm hạt giống khi bốc thăm nhiều giải đấu đội tuyển, và là thước đo tham khảo khi bàn về sức mạnh tương đối giữa các nền bóng đá. Vì vậy mỗi đợt cập nhật đều được theo dõi, nhất là trước các lễ bốc thăm. Cần lưu ý rằng quy định về việc dùng thứ hạng làm tiêu chí hạt giống nằm ở điều lệ của từng giải, không phải mặc định.
Ý tưởng cốt lõi: đo kết quả so với kỳ vọng
Hệ thống Elo xuất phát từ cờ vua và hoạt động theo một nguyên tắc dễ hiểu: mỗi đội có một số điểm đại diện cho sức mạnh. Trước trận, dựa trên chênh lệch điểm hai đội, hệ thống tính xác suất kỳ vọng cho mỗi bên. Sau trận, nếu kết quả tốt hơn kỳ vọng thì đội được cộng điểm, kém hơn kỳ vọng thì bị trừ. Nhờ vậy một chiến thắng “đương nhiên” trước đội yếu chỉ mang lại ít điểm, còn thắng đội mạnh hơn mình được thưởng lớn.
Công thức tổng quát thường được viết như sau: điểm mới = điểm cũ + I x (W – We).
- I (mức độ quan trọng của trận): trận càng quan trọng, I càng lớn. Giao hữu có hệ số thấp, còn vòng loại hay các trận ở giải lớn có hệ số cao hơn.
- W (kết quả thực tế): thắng tính 1, hoà tính 0,5, thua tính 0. Với trận loạt sút luân lưu có quy ước riêng, ở đây không đi sâu.
- We (kết quả kỳ vọng): tính từ chênh lệch điểm hai đội, nằm trong khoảng từ 0 đến 1. Công thức là We = 1 / (10^(-dr/600) + 1), trong đó dr là điểm của đội đang xét trừ điểm của đối thủ.
Điểm đáng chú ý khác so với nhiều người tưởng: phương pháp này ở mức khái quát không xét cách biệt tỷ số. Thắng 1-0 hay thắng 5-0, W đều là 1. Điều làm khác biệt là kết quả, tầm quan trọng của trận và sức mạnh đối thủ.
Ví dụ tính tay: đội 1.600 điểm gặp đội 1.400 điểm
Tất cả số liệu dưới đây đều giả định để minh hoạ. Đội A có 1.600 điểm, đội B có 1.400 điểm, chênh lệch 200. Ta giả định trận này có I = 25.
Bước 1, tính kỳ vọng của A. dr = 200, nên 10^(-200/600) = 10^(-0,3333) ≈ 0,4642. We của A = 1 / (0,4642 + 1) = 1 / 1,4642 ≈ 0,683. We của B = 1 – 0,683 = 0,317.
Bước 2, tính điểm thay đổi theo ba kết quả:
| Kết quả của A | W của A | A thay đổi | B thay đổi |
|---|---|---|---|
| A thắng | 1 | 25 x (1 – 0,683) = +7,92 | 25 x (0 – 0,317) = -7,92 |
| Hoà | 0,5 | 25 x (0,5 – 0,683) = -4,58 | 25 x (0,5 – 0,317) = +4,58 |
| A thua | 0 | 25 x (0 – 0,683) = -17,08 | 25 x (1 – 0,317) = +17,08 |
Cách đọc bảng: đội mạnh hơn (A) thắng chỉ được khoảng 7,9 điểm, vì kết quả đó vốn nằm trong dự đoán. Nhưng nếu A chỉ hoà, A mất gần 4,6 điểm, và nếu A thua thì mất gần 17,1 điểm. Đội yếu hơn (B) hưởng lợi đúng bằng khoản A mất, vì trong ví dụ này hai đội dùng cùng hệ số I nên tổng điểm của hai bên không đổi.
Cùng một trận, hệ số quan trọng khác nhau
Giữ nguyên cặp A và B, giả sử A thắng nhưng thay đổi tầm quan trọng của trận. Phần chênh lệch (W – We) vẫn là 1 – 0,683 = 0,317. Điểm cộng cho A lúc này chỉ phụ thuộc I:
| Loại trận (hệ số I giả định) | I | Điểm cộng cho A khi thắng |
|---|---|---|
| Giao hữu | 10 | 10 x 0,317 = +3,17 |
| Vòng loại | 25 | 25 x 0,317 = +7,92 |
| Trận đấu ở giải lớn, giả định | 40 | 40 x 0,317 = +12,68 |
Các giá trị I ở bảng chỉ để minh hoạ mối quan hệ: trận càng quan trọng thì điểm biến động càng lớn. Hệ số thật dùng cho từng loại trận do FIFA quy định và công bố, bạn nên xem trên trang chính thức.
Đội yếu hơn thắng thì sao
Đảo vai trò. Từ góc nhìn của B (1.400 điểm), dr = -200, nên We của B ≈ 0,317. Nếu B thắng A trong trận I = 25, B nhận 25 x (1 – 0,317) = +17,08 điểm, còn A mất cùng số này. Đây là lý do một bất ngờ lớn có thể làm bảng xếp hạng thay đổi rõ rệt, trong khi chuỗi thắng đều đặn trước đối thủ yếu chỉ nhích điểm từng chút một.
Đọc bảng xếp hạng FIFA đúng cách
- Nhìn điểm số, không chỉ thứ hạng. Hai đội cách nhau vài bậc có thể chỉ chênh vài điểm.
- Lưu ý ngày cập nhật. Thứ hạng chỉ thay đổi ở các đợt công bố, không thay đổi ngay sau từng trận.
- Đừng coi đó là dự đoán kết quả. Điểm số phản ánh quá khứ, không bảo đảm gì cho trận tiếp theo.
- Chú ý số trận đã đá. Đội ít thi đấu thì điểm ít biến động và có thể chưa phản ánh hết sức mạnh hiện tại.
- Đối chiếu nguồn chính thức. Chi tiết phương pháp có thể được FIFA cập nhật theo từng giai đoạn.
Tóm tắt bằng một câu hỏi tự kiểm tra
Khi thấy một đội tăng hạng, hãy tự hỏi ba điều: trận đó quan trọng đến mức nào, đối thủ mạnh hơn hay yếu hơn đội mình, và kết quả tốt hơn hay kém hơn kỳ vọng. Trả lời xong ba câu, bạn đã hiểu phần lớn logic của bảng xếp hạng FIFA mà không cần nhớ công thức.