Khi hai đội hoặc nhiều đội bằng điểm, bảng xếp hạng được phân định bằng các tiêu chí phụ, phổ biến nhất là hiệu số bàn thắng bại, tổng số bàn thắng và kết quả đối đầu trực tiếp. Thứ tự ưu tiên giữa các tiêu chí này khác nhau tùy giải, nên câu hỏi đầu tiên luôn là: điều lệ của giải này đặt tiêu chí nào lên trước? Bài này đi qua từng tiêu chí, rồi tính tay hai bảng giả định để bạn thấy thứ tự ưu tiên có thể đảo ngôi như thế nào.
Ba tiêu chí phụ hay gặp nhất
- Hiệu số bàn thắng bại: tổng bàn thắng ghi được trừ tổng bàn thua trong cả giải. Con số dương nghĩa là ghi nhiều hơn thủng lưới.
- Tổng số bàn thắng ghi được: dùng khi hiệu số vẫn bằng nhau; ưu tiên đội tấn công hiệu quả hơn.
- Đối đầu trực tiếp: chỉ xét các trận giữa những đội đang bằng điểm với nhau (điểm, hiệu số hoặc bàn thắng trong các trận đó).
Ngoài ba tiêu chí trên, tùy giải còn có thể xét số trận thắng, bàn thắng sân khách, điểm fair play (thẻ phạt) hoặc thậm chí bốc thăm hay đá trận phân định. Danh sách đầy đủ nằm trong điều lệ của từng giải và có thể thay đổi giữa các mùa, nên đừng suy diễn từ giải này sang giải khác.
Hai trường phái: ưu tiên hiệu số hay ưu tiên đối đầu
Đây là khác biệt lớn nhất mà người xem cần biết. Trong thông lệ nhiều năm qua, Premier League xét hiệu số bàn thắng bại trước, còn La Liga lại xét thành tích đối đầu trước. Điều lệ có thể được sửa, vì vậy hãy xem đây là ví dụ để hiểu hai cách tiếp cận, không phải bảng quy định cập nhật.
| Trường phái | Ưu điểm | Hạn chế |
|---|---|---|
| Hiệu số trước | Đơn giản, dễ tính, dùng toàn bộ mùa giải làm cơ sở | Một trận thắng đậm có thể tạo khác biệt lớn, kể cả trước đội yếu |
| Đối đầu trước | Coi trọng việc thắng chính đối thủ cạnh tranh trực tiếp | Phức tạp khi ba đội trở lên bằng điểm, thậm chí tạo vòng tròn bất phân thắng bại |
Ví dụ 1: bảng bốn đội, hai đội bằng điểm
Bốn đội giả định A, B, C, D đá vòng tròn một lượt. Kết quả (đều là số liệu minh hoạ): A thắng B 2-0, C thắng A 1-0, A thắng D 3-1, B hoà C 1-1, B thắng D 2-0, D thắng C 2-0.
Cách tính điểm cho mỗi đội: thắng 3 điểm, hoà 1 điểm, thua 0 điểm.
| Đội | Trận | Thắng-Hoà-Thua | Bàn thắng | Bàn thua | Hiệu số | Điểm |
|---|---|---|---|---|---|---|
| A | 3 | 2-0-1 | 5 | 2 | +3 | 6 |
| B | 3 | 1-1-1 | 3 | 3 | 0 | 4 |
| C | 3 | 1-1-1 | 2 | 3 | -1 | 4 |
| D | 3 | 1-0-2 | 3 | 5 | -2 | 3 |
Kiểm tra số liệu: tổng bàn thắng 5 + 3 + 2 + 3 = 13, bằng tổng bàn thua 2 + 3 + 3 + 5 = 13; tổng điểm 6 + 4 + 4 + 3 = 17 (năm trận có người thắng cho 15 điểm, cộng trận hoà B-C cho thêm 2 điểm). B và C cùng 4 điểm. Xét theo hiệu số: B (0) cao hơn C (-1) nên B xếp thứ hai. Xét theo đối đầu: B và C hoà 1-1 nên đối đầu không phân định được, quay lại hiệu số và kết quả vẫn là B trên C. Ở ví dụ này hai trường phái cho cùng đáp án.
Ví dụ 2: khi đối đầu và hiệu số cho đáp án khác nhau
Tình huống giả định thứ hai: đội X và đội Y cùng 60 điểm cuối mùa. X có hiệu số +25, Y có hiệu số +18. Hai trận đối đầu trong mùa: lượt đi Y thắng X 2-0, lượt về X thắng Y 1-0.
- Điểm đối đầu: Y thắng một trận (3 điểm), X thắng một trận (3 điểm), bằng nhau 3-3.
- Hiệu số đối đầu: Y có 2 – 1 = +1, X có 1 – 2 = -1. Y hơn.
Kết luận: nếu giải xét hiệu số tổng trước, X (+25) xếp trên Y (+18). Nếu giải xét đối đầu trước (điểm đối đầu bằng nhau rồi đến hiệu số đối đầu), Y xếp trên X. Cùng một bảng điểm nhưng thứ tự ngược nhau, vì thế người xem phải biết giải mình theo dõi dùng quy tắc nào.
Khi ba đội bằng điểm: bảng đối đầu thu nhỏ
Với ba đội trở lên, nhiều giải lập một “bảng nhỏ” chỉ gồm các trận giữa các đội đang bằng điểm. Giả sử ba đội P, Q, R cùng 7 điểm. Trong các trận giữa họ: P thắng Q 1-0, Q thắng R 2-1, R thắng P 1-0.
| Đội | Điểm đối đầu | Bàn thắng | Bàn thua | Hiệu số đối đầu |
|---|---|---|---|---|
| P | 3 | 1 | 1 | 0 |
| Q | 3 | 2 | 2 | 0 |
| R | 3 | 2 | 2 | 0 |
Cả ba đội đều 3 điểm và hiệu số 0 trong bảng nhỏ, tức là vòng tròn bất phân thắng bại. Nếu điều lệ tiếp tục xét tổng bàn thắng trong các trận đối đầu, Q và R (2 bàn) xếp trên P (1 bàn), nhưng Q và R vẫn bằng nhau. Khi đó điều lệ sẽ chuyển sang tiêu chí kế tiếp, thường là hiệu số hoặc bàn thắng của cả mùa. Có giải còn quy định: sau khi tách được một đội, các đội còn lại phải xét lại từ đầu với riêng nhóm nhỏ hơn.
Quy trình tự phân định khi bảng bằng điểm
- Mở điều lệ giải, tìm mục “xếp hạng khi bằng điểm”.
- Ghi lại thứ tự tiêu chí; đánh dấu tiêu chí nào tính trên cả giải, tiêu chí nào chỉ tính trong các trận giữa những đội bằng điểm.
- Nếu có đúng hai đội, áp lần lượt từng tiêu chí đến khi có đội hơn.
- Nếu có ba đội trở lên, lập bảng nhỏ, áp tiêu chí, và nếu chỉ tách được một phần thì xét lại phần còn lại theo đúng hướng dẫn của điều lệ.
- Nếu tất cả tiêu chí đều bằng nhau, xem điều lệ dùng phương án cuối cùng nào: trận phân định, điểm fair play hay bốc thăm.
Lưu ý khi tự tính bảng xếp hạng
Một vài sai sót phổ biến cần tránh. Đừng lấy hiệu số làm tiêu chí đầu tiên theo thói quen khi giải của bạn ưu tiên đối đầu. Đừng gộp cả trận với các đội không nằm trong nhóm bằng điểm khi tính bảng nhỏ. Và đừng quên cập nhật theo kết quả chính thức: trận bị xử thua, bị hủy hay bị trừ điểm có thể làm bảng thay đổi so với tính toán trên tỷ số thực tế.