Khi một giải cho phép các đội xếp thứ ba có thành tích tốt nhất đi tiếp, ban tổ chức lập một bảng xếp hạng chéo, chỉ gồm các đội đứng thứ ba của từng bảng. Vì các đội này không đá với nhau, tiêu chí đối đầu trực tiếp không dùng được. Thứ tự phổ biến là điểm, rồi hiệu số bàn thắng bại, rồi số bàn thắng ghi được, còn các tiêu chí sau cùng tùy điều lệ.
Vì sao cần một bảng xếp hạng riêng?
Các giải có nhiều bảng thường có số suất đi tiếp không chia đều cho số bảng. Ví dụ, nếu có sáu bảng và vòng sau cần 16 đội, thì mỗi bảng lấy hai đội đầu là 12 đội, còn thiếu 4 suất. Ban tổ chức bổ sung bằng cách chọn trong các đội xếp thứ ba. Vì có nhiều hơn số suất còn lại, họ phải so sánh chéo giữa các bảng.
Điều khó nằm ở chỗ các đội xếp thứ ba chưa từng gặp nhau, mỗi đội từng đối đầu với những đối thủ khác nhau, với độ mạnh khác nhau. Không có cách so sánh nào hoàn hảo tuyệt đối, vì thế điều lệ phải đặt ra một thứ tự tiêu chí rõ ràng từ trước giải.
Thứ tự tiêu chí thường gặp
Cách chi tiết khác nhau giữa các giải, nhưng khung chung thường như sau:
- Tổng điểm sau các trận vòng bảng.
- Hiệu số bàn thắng bại (bàn thắng ghi được trừ bàn thua).
- Tổng số bàn thắng ghi được.
- Các tiêu chí phụ như điểm kỷ luật (thẻ vàng, thẻ đỏ), xếp hạng hệ số của đội, hoặc bốc thăm, tùy điều lệ.
Tiêu chí đối đầu trực tiếp thường bị loại khỏi danh sách này, vì như đã nói các đội trong bảng chéo không đối đầu nhau. Nếu một điều lệ vẫn dùng kết quả đối đầu, thì nó chỉ áp dụng khi xếp hạng bên trong từng bảng, trước khi xác định ai là đội thứ ba.
Ví dụ tính tay với bốn bảng
Giả sử một giải gồm bốn bảng A, B, C, D, mỗi bảng bốn đội đá vòng tròn một lượt, nên mỗi đội đá ba trận. Hai trong bốn đội xếp thứ ba được đi tiếp. Số liệu dưới đây hoàn toàn giả định, không thuộc giải nào có thật.
| Đội hạng ba | Thắng | Hòa | Thua | Điểm | Bàn thắng | Bàn thua | Hiệu số |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Hạng ba bảng A | 1 | 1 | 1 | 4 | 3 | 2 | +1 |
| Hạng ba bảng B | 1 | 1 | 1 | 4 | 4 | 4 | 0 |
| Hạng ba bảng C | 1 | 0 | 2 | 3 | 2 | 3 | -1 |
| Hạng ba bảng D | 1 | 1 | 1 | 4 | 2 | 1 | +1 |
Điểm được tính theo thể thức phổ biến: thắng 3 điểm, hòa 1 điểm, thua 0 điểm. Cả A, B, D đều có 4 điểm nên ta xét tiêu chí tiếp theo là hiệu số: A là +1, D là +1, B là 0. A và D vẫn bằng nhau, nên xét số bàn thắng ghi được: A ghi 3, D ghi 2. Thứ tự cuối cùng là hạng ba bảng A, rồi hạng ba bảng D, tiếp đến hạng ba bảng B và cuối cùng là hạng ba bảng C. Hai suất đi tiếp thuộc về hạng ba bảng A và hạng ba bảng D.
Bạn có thể tự kiểm tra: với thể thức này, 4 điểm đến từ một trận thắng, một trận hòa và một trận thua (3 + 1 + 0 = 4), còn 3 điểm của bảng C đến từ một trận thắng và hai trận thua (3 + 0 + 0 = 3). Mọi hàng trong bảng đều khớp.
Vấn đề công bằng khi các bảng không cùng số đội
Ví dụ trên dễ vì mỗi bảng có số đội bằng nhau. Nếu các bảng có số đội khác nhau, một đội ở bảng năm đội thi đấu nhiều trận hơn đội ở bảng bốn đội, và việc so sánh trực tiếp sẽ bất công.
Cách các điều lệ xử lý
Một số giải xử lý bằng cách loại bỏ kết quả các trận gặp đội xếp cuối bảng khi lập bảng so sánh chéo, để mọi đội thứ ba có cùng số trận tính điểm. Một số giải khác chỉ chọn thể thức mà mọi bảng cùng số đội, nên không cần xử lý. Cách chính xác luôn tùy điều lệ, nên người xem nên đọc điều lệ trước khi tính nhẩm.
Điều đó cũng giải thích vì sao khi giải có bảng thiếu đội hoặc có đội bỏ cuộc, người ta thường thông báo lại cách tính. Một thay đổi nhỏ về số trận sẽ làm thay đổi toàn bộ bảng so sánh.
Hệ quả cho lịch đấu và chiến thuật
Một điều ít người để ý là cơ chế này làm các lượt đấu cuối bảng căng thẳng theo cách mới. Một đội có thể đã chắc chắn không lọt vào hai vị trí đầu bảng nhưng vẫn còn hy vọng nếu giành hạng ba tốt. Khi đó hiệu số bàn thắng và số bàn ghi được trở nên quan trọng hơn thường lệ, vì chúng sẽ được dùng để so sánh với các bảng khác.
- Đội dẫn trước ở lượt cuối có thể tiếp tục tấn công để cải thiện hiệu số, thay vì chỉ giữ tỷ số.
- Đội bị dẫn nhiều bàn có thể phải cân nhắc nên cố rút ngắn tỷ số hay tránh thua đậm hơn.
- Các bảng kết thúc vào các thời điểm khác nhau, nên có đội biết trước mình cần bao nhiêu bàn trong khi các đội khác chưa biết.
Thông thường, giải sẽ xếp các trận cuối vòng bảng của cùng một bảng đá đồng thời để hạn chế việc đội biết trước kết quả của đối thủ.
Cách tự lập bảng xếp hạng chéo khi theo dõi giải
Nếu muốn tự theo dõi, bạn có thể làm theo quy trình sau:
- Chốt xếp hạng chung cuộc từng bảng trước, áp dụng đúng tiêu chí trong bảng (điểm, đối đầu, hiệu số, theo điều lệ).
- Lấy đội đứng thứ ba của từng bảng ra một bảng tính riêng.
- Ghi lại điểm, hiệu số, bàn thắng ghi được, và lưu ý trận nào cần loại nếu điều lệ yêu cầu.
- Sắp xếp theo thứ tự tiêu chí của giải, dừng ở tiêu chí đầu tiên làm hai đội khác nhau.
- Đối chiếu với số suất đi tiếp để biết ranh giới đội vào vòng trong và đội bị loại.
Chỉ cần một bảng tính đơn giản là đủ, và bạn sẽ thấy khoảng cách giữa đội thứ hai và đội thứ ba trong bảng chéo thường rất sát, đôi khi chỉ khác nhau một bàn thắng ghi được.
Tóm lại, bảng xếp hạng các đội thứ ba là công cụ công bằng ở mức có thể khi các đội không đối đầu nhau. Hiểu thứ tự tiêu chí sẽ giúp bạn biết vì sao một đội dù thắng một trận vẫn có thể bị loại, và vì sao các bàn thắng ở những trận cuối bảng đôi khi quý giá hơn bình thường.