Ở trận loại trực tiếp, nếu hòa sau 90 phút mà điều lệ yêu cầu phải có đội thắng, trận đấu thường chuyển sang hiệp phụ gồm hai hiệp, mỗi hiệp 15 phút. Nếu vẫn hòa, hai đội đá luân lưu 11 mét, mỗi bên 5 quả luân phiên, rồi đến đá đến khi phân thắng bại. Chi tiết cụ thể, như có hiệp phụ hay không, tùy điều lệ từng giải.
Khi nào cần một đội thắng?
Không phải trận nào hòa cũng phải đá tiếp. Ở vòng bảng hay giải vòng tròn, hòa là kết quả bình thường và mỗi đội nhận một điểm. Chỉ khi trận đấu thuộc thể thức loại trực tiếp, nơi một đội phải bị loại, thì điều lệ mới yêu cầu có đội đi tiếp.
Ngay cả trong các trường hợp này, có hai kiểu thể thức khác nhau. Kiểu một trận duy nhất (như chung kết) thường dùng hiệp phụ rồi luân lưu ngay sau 90 phút. Kiểu hai lượt đi và về thì cộng kết quả hai trận trước; chỉ khi tổng tỷ số hòa mới xét tiếp theo điều lệ. Trước đây nhiều giải dùng luật bàn thắng sân khách làm tiêu chí phụ, nhưng UEFA đã bỏ luật này, nên tổng tỷ số hòa thường dẫn thẳng đến hiệp phụ ở trận lượt về.
Hiệp phụ: những điều cần biết
- Gồm hai hiệp, mỗi hiệp 15 phút, nghỉ ngắn giữa hai hiệp để đổi sân.
- Bàn thắng trong hiệp phụ được tính như bình thường. Luật bàn thắng vàng và bàn thắng bạc đã không còn được áp dụng.
- Nhiều giải cho phép thêm một lượt thay người trong hiệp phụ. Số lượng cụ thể tùy điều lệ giải.
- Thời gian bù giờ vẫn được tính ở cuối mỗi hiệp phụ.
Hiệp phụ là phần của trận đấu, nên thẻ phạt, thẻ vàng tích lũy hay thẻ đỏ vẫn được ghi nhận như bình thường.
Luân lưu: trình tự từng bước
Khi hiệp phụ kết thúc mà vẫn hòa, loạt đá luân lưu được tiến hành. Trình tự phổ biến như sau:
- Trọng tài tung đồng xu. Đội thắng được chọn đá trước hoặc chọn khung thành thực hiện loạt đá.
- Hai đội đá luân phiên, mỗi bên 5 quả. Mỗi quả do một cầu thủ khác nhau thực hiện.
- Nếu một đội không thể đuổi kịp dù có đá hết các quả còn lại, loạt đá kết thúc sớm.
- Nếu sau 5 quả mỗi bên vẫn hòa, loạt đá tiếp tục theo từng cặp, một quả mỗi đội, cho đến khi một bên ghi bàn và bên kia không.
- Chỉ cầu thủ đang có mặt trên sân khi trận đấu kết thúc, cùng những người đang tạm rời sân vì lý do hợp lệ như chấn thương, mới được đá.
Một chi tiết hay bị bỏ qua là số người đá. Nếu cuối trận một đội còn nhiều cầu thủ hơn đội kia, ví dụ do thẻ đỏ, đội đông hơn phải giảm số cầu thủ đủ điều kiện cho bằng đội ít người, và đội trưởng thông báo cho trọng tài ai không tham gia. Cách làm này bảo đảm hai bên có cùng số người đá, nên ai cũng có cùng số cơ hội trong các vòng đầu.
Mỗi cầu thủ chỉ được đá một quả trong cùng một lượt (một vòng đá với toàn đội). Khi tất cả cầu thủ đủ điều kiện đã đá, thứ tự mới bắt đầu lại từ đầu.
Khi nào loạt đá dừng sớm? Ví dụ tính tay
Quy tắc dừng sớm nghe phức tạp nhưng chỉ cần phép tính đơn giản: đội đang bị dẫn có thể đạt tối đa bao nhiêu bàn nếu ghi hết các quả còn lại, so với số bàn đội kia hiện có. Giả sử đội A đá trước, đội B đá sau. Bảng sau là các tình huống giả định.
| Sau số quả mỗi đội | Tỷ số A – B | Quả còn lại của B | B tối đa | Kết quả |
|---|---|---|---|---|
| 3 quả | 3 – 0 | 2 | 2 | Dừng, A thắng (B tối đa 2 nhỏ hơn 3) |
| 4 quả | 3 – 1 | 1 | 2 | Dừng, A thắng (2 nhỏ hơn 3) |
| 4 quả | 3 – 2 | 1 | 3 | Tiếp tục (B có thể san bằng 3 – 3) |
| 5 quả | 4 – 4 | 0 | 4 | Chuyển sang đá từng cặp |
| 5 quả | 4 – 3 | 0 | 3 | Dừng, A thắng |
Cột B tối đa được tính bằng số bàn B đang có cộng với số quả B còn lại. Nếu số này nhỏ hơn số bàn của A thì loạt đá kết thúc. Loạt đá cũng có thể dừng ngay giữa một vòng, khi phép tính tương tự cho thấy bên còn lại không thể san bằng.
Một số chi tiết luật thủ môn và người đá
Thủ môn
Khi đối phương thực hiện quả đá, thủ môn phải đứng trên vạch cầu môn giữa hai cột dọc, quay mặt về phía người đá, và không được chạm vào cột hay xà ngang hoặc lưới cho đến khi bóng được đá. Nếu thủ môn bị chấn thương và không thể tiếp tục, đội đó được thay bằng người dự bị nếu còn quyền thay người.
Người đá
Người đá được phép đổi hướng hay làm động tác giả trong lúc chạy đà, nhưng không được giả động tác sau khi đã hoàn tất bước chạy đà và chuẩn bị tung cú sút, vì đó bị coi là hành vi phi thể thao. Mỗi quả đá chỉ kết thúc khi bóng dừng, ra ngoài hoặc trọng tài ra hiệu, và người đá không được chạm bóng lần thứ hai.
Vì sao luân lưu gây nhiều tranh luận?
Luân lưu không phải một phần của trận đấu mà là một cách phân định, nên các bàn thắng trong loạt đá không được tính vào tỷ số chính thức hay số bàn thắng thống kê của cầu thủ. Nhiều người cho rằng loạt đá nặng yếu tố may rủi, nhưng thực tế các đội thường chuẩn bị thứ tự người đá và dữ liệu về thủ môn từ trước. Dù vậy, vì chỉ vài giây quyết định kết quả, luân lưu vẫn là giai đoạn căng thẳng nhất của bất kỳ trận loại trực tiếp nào.
Điều cần nhớ là hiệp phụ và luân lưu chỉ áp dụng khi điều lệ quy định. Trước mỗi giải, hãy kiểm tra điều lệ để biết chính xác trận nào có hiệp phụ, có thay người thêm hay không, và có đá luân lưu ngay hay đá lại. Nội dung trong bài là nguyên tắc chung, còn chi tiết luôn tùy điều lệ của ban tổ chức.