Điểm khác nhau cốt lõi giữa hai loại quả phạt là bàn thắng: từ quả phạt trực tiếp, bóng có thể vào thẳng lưới đối phương; từ quả phạt gián tiếp, bóng phải chạm thêm một cầu thủ khác trước khi vào lưới thì bàn thắng mới được công nhận. Bài này không nhắc lại hiệu lệnh hay danh sách lỗi mà tập trung vào những câu hỏi người xem hay gặp: ai được đá, bóng vào lưới theo từng trường hợp thì trọng tài xử lý thế nào, và vị trí đặt bóng ảnh hưởng ra sao.
Ai được thực hiện quả phạt?
Bất kỳ cầu thủ nào của đội được hưởng quả phạt đều có thể đá, kể cả thủ môn. Không có quy định chọn người đá trước, và đội không cần báo cho trọng tài biết. Có hai chi tiết đáng lưu ý. Thứ nhất, người đá không được chạm bóng lần thứ hai khi chưa có cầu thủ khác chạm bóng. Thứ hai, quả phạt có thể được đá nhanh nếu bóng đứng yên, đúng vị trí, và đối phương không bị trọng tài yêu cầu chờ để lùi hàng rào.
Tình huống hay gặp ở quả phạt gián tiếp: hai cầu thủ đứng sau bóng, một người chạm nhẹ cho người kia sút. Cách này hợp lệ vì cú chạm đầu tiên đã di chuyển bóng, và cầu thủ thứ hai chính là người chạm bóng thứ hai. Đó là lý do ta hay thấy hai cầu thủ đứng cạnh bóng trong các quả phạt vòng cấm.
Bóng vào lưới sau quả phạt: xử lý thế nào?
Bảng dưới liệt kê các kết quả theo luật. Các tình huống đều mang tính giả định để minh hoạ.
| Loại quả phạt | Diễn biến của bóng | Quyết định của trọng tài |
|---|---|---|
| Trực tiếp | Vào thẳng lưới đối phương | Bàn thắng hợp lệ |
| Trực tiếp | Vào thẳng lưới nhà của đội đá | Phạt góc cho đội đối phương |
| Gián tiếp | Vào thẳng lưới đối phương, chưa ai chạm | Không có bàn thắng, đội phòng ngự được phát bóng |
| Gián tiếp | Chạm một cầu thủ khác rồi vào lưới đối phương | Bàn thắng hợp lệ |
| Gián tiếp | Vào thẳng lưới nhà của đội đá | Phạt góc cho đội đối phương |
Quy tắc dễ nhớ là: bàn thắng từ gián tiếp cần cú chạm thứ hai, còn bóng đi vào lưới nhà thì đối phương không bị coi là thua thiệt vì đội đá không được hưởng bàn do lỗi. Đây là lý do trọng tài cho phạt góc thay vì công nhận bàn phản lưới nhà.
Vị trí đặt bóng và quả phạt trong khu phạt đền
Khu phạt đền làm quả phạt có thêm vài quy tắc riêng. Với quả phạt của đội phòng ngự trong khu phạt đền của chính mình, bóng chỉ vào cuộc khi đã rời khỏi khu vực này, và đối phương phải đứng ngoài khu phạt đền cho đến lúc đó. Nếu bóng chưa ra khỏi khu, quả phạt được đá lại.
Với quả phạt gián tiếp dành cho đội tấn công trong khu phạt đền đối phương, nếu lỗi xảy ra trong khu cầu môn (khu 5,5 mét), bóng được đặt trên đường song song với vạch cầu môn, tại điểm gần nhất nơi lỗi xảy ra, tức là trên đường kẻ khu cầu môn. Trong các trường hợp khác, bóng được đặt tại nơi phạm lỗi. Hàng rào phòng ngự vẫn phải cách bóng tối thiểu 9,15 mét, trừ khi họ đứng trên vạch cầu môn giữa hai cột dọc.
Ví dụ tính khoảng cách trên sân
Giả sử bóng đặt cách vạch cầu môn 20 mét và hàng rào đứng đúng 9,15 mét trước bóng. Khoảng từ hàng rào đến vạch cầu môn là 20 − 9,15 = 10,85 mét. Với khung thành rộng 7,32 mét, người sút cần chọn góc đưa bóng vòng qua hàng rào hoặc chuyền cho đồng đội. Đây chỉ là số liệu minh hoạ nhằm hình dung khoảng không còn lại.
Những lỗi khiến quả phạt gián tiếp xuất hiện bất ngờ
Ngoài các lỗi quen thuộc, thủ môn là đối tượng dễ gặp quả phạt gián tiếp nhất. Một số tình huống thường được nêu:
- Thủ môn giữ bóng bằng tay quá lâu trong khu phạt đền (luật hiện hành quy định giới hạn thời gian là 6 giây).
- Thủ môn dùng tay chạm bóng sau khi đồng đội cố ý chuyền về bằng chân.
- Thủ môn dùng tay nhận bóng đồng đội ném biên trực tiếp cho mình.
- Cầu thủ chơi bóng theo cách nguy hiểm hoặc cản trở đối phương mà không có va chạm.
Với các lỗi này, cầu thủ không dùng thân thể gây sức ép lên đối thủ, nên luật xếp chúng vào nhóm gián tiếp. Một vài lỗi mang tính kỷ luật như phản ứng quá mức với trọng tài cũng có thể bị xử theo cách này, tuỳ cách trọng tài đánh giá.
Cách nhận biết khi xem trận
Trước khi quả phạt được thực hiện, hãy nhìn tay trọng tài. Nếu một cánh tay giơ thẳng lên, đó là quả gián tiếp. Hiệu lệnh được giữ cho đến khi bóng được chạm bởi người thứ hai hoặc bóng ra ngoài, nên bạn có thể kiểm tra ngay khi bóng vào lưới. Nếu bóng đi thẳng vào lưới mà trọng tài vẫn giơ tay, bàn thắng không có giá trị.
Một mẹo nhỏ để đọc trận: khi đội tấn công cố tình đặt hai người sát bóng, nhiều khả năng đó là quả gián tiếp ở vị trí gần khung thành. Còn nếu chỉ có một người lùi lấy đà, thường là quả trực tiếp. Dĩ nhiên cách này chỉ là quan sát, không phải luật.
Một tình huống thực tế giúp phân biệt rõ hơn. Giả sử thủ môn đội A bắt bóng, rồi một hậu vệ đồng đội cố ý chuyền bóng về bằng chân và thủ môn dùng tay nhặt lên. Trọng tài sẽ cho đội B hưởng quả phạt gián tiếp tại vị trí thủ môn chạm bóng bằng tay. Nếu vị trí đó nằm trong khu cầu môn, bóng được đặt trên đường kẻ khu cầu môn song song với vạch cầu môn. Đội B thường xếp hai cầu thủ đứng cạnh bóng, một người chạm nhẹ, người kia sút. Đội A lúc đó dồn cầu thủ đứng thành hàng sát vạch cầu môn để chặn. Trong tình huống này, nếu cú sút của đội B đi thẳng vào lưới sau cú chạm đầu tiên của đồng đội, bàn thắng được công nhận. Đây là ví dụ giả định, nhưng cho thấy vì sao quả gián tiếp trong vòng cấm lại tạo ra những pha bóng căng thẳng, và vì sao hàng thủ luôn phải chọn vị trí đứng trên vạch rất cẩn thận.
Tóm lại, ai được đá không bị hạn chế, kết quả của bóng mới là chỗ tạo ra khác biệt. Hiểu bảng năm tình huống phía trên sẽ giúp bạn không bị bất ngờ khi bàn thắng bị huỷ hoặc khi trọng tài cho phạt góc thay vì bàn thắng phản lưới nhà. Khi cần chắc chắn, hãy đối chiếu bản luật mới nhất của IFAB vì chi tiết có thể được cập nhật qua từng mùa.