Loạt sút luân lưu (sút 11 mét) là cách phân định thắng thua khi trận đấu loại trực tiếp vẫn hòa sau thời gian thi đấu chính thức và hiệp phụ: mỗi đội đá luân phiên 5 lượt, đội ghi nhiều bàn hơn thắng, và nếu bằng nhau thì tiếp tục từng cặp lượt cho đến khi có người hơn. Nghe đơn giản, nhưng trên thực tế có nhiều quy tắc nhỏ về thứ tự, số cầu thủ và điều kiện kết thúc sớm mà người xem hay nhầm. Bài này đi qua từng quy tắc bằng một ví dụ tính tay.
Khi nào đến lượt luân lưu
Luân lưu không phải một phần của thời gian thi đấu. Đây là cách xác định đội thắng sau khi trận đấu kết thúc với tỷ số hòa, và chỉ áp dụng ở những trận bắt buộc phải có người đi tiếp, chẳng hạn vòng loại trực tiếp hoặc trận chung kết của cúp. Những bàn thắng trong loạt luân lưu không được cộng vào tỷ số của trận, cũng không được tính vào danh sách ghi bàn của cầu thủ. Tỷ số trận vẫn giữ nguyên, ví dụ hòa 1-1, và đội thắng luân lưu được ghi nhận là đội đi tiếp.
Điều lệ từng giải quyết định có hiệp phụ trước luân lưu hay không. Một số giải chuyển thẳng từ hết 90 phút sang luân lưu ở một số vòng đấu, nên hãy kiểm tra điều lệ của giải đó. Luật bóng đá chỉ mô tả cách thực hiện loạt sút, còn việc dùng nó lúc nào thuộc về ban tổ chức.
Trình tự thực hiện
- Trọng tài tung đồng xu. Đội thắng được quyền chọn sút trước hoặc sút sau.
- Trọng tài chọn khung thành sẽ dùng cho cả loạt sút, thường do các điều kiện sân bãi quyết định.
- Chỉ cầu thủ đang có mặt trên sân khi trận đấu (kể cả hiệp phụ) kết thúc mới được tham gia. Cầu thủ đã bị thay ra không được sút.
- Hai đội sút luân phiên, mỗi đội 5 lượt. Một cầu thủ chỉ được sút lần thứ hai sau khi tất cả đồng đội đủ điều kiện đã sút xong lượt của mình.
- Nếu sau 5 lượt mỗi đội tỷ số vẫn bằng nhau, hai đội tiếp tục sút từng cặp lượt cho đến khi một đội ghi bàn còn đội kia thì không trong cùng một cặp.
Nếu một đội có nhiều cầu thủ trên sân hơn đội kia lúc trận kết thúc, đội đông hơn phải giảm số cầu thủ sao cho hai bên bằng nhau. Cầu thủ bị loại khỏi danh sách sút do việc cân bằng này do đội trưởng hoặc huấn luyện viên chọn và báo cho trọng tài. Thủ môn bị chấn thương có thể được thay bằng thủ môn dự bị chưa dùng hết quyền thay người.
Khi nào loạt sút kết thúc sớm
Loạt sút dừng ngay khi một đội không thể bị đuổi kịp, dù đội kia ghi hết các lượt còn lại. Công thức dùng được ngay: đội dẫn đã thắng khi điểm của đội dẫn lớn hơn điểm của đội kia cộng số lượt còn lại của đội kia. Bảng dưới đây cho biết khi hai đội cùng đá xong k lượt, chênh lệch tối thiểu để kết thúc sớm là bao nhiêu.
| Mỗi đội đã sút (k) | Số lượt còn lại mỗi đội | Chênh lệch tối thiểu để kết thúc |
|---|---|---|
| 1 | 4 | 5 |
| 2 | 3 | 4 |
| 3 | 2 | 3 |
| 4 | 1 | 2 |
Với k = 4, chỉ còn một lượt nên chênh lệch 2 bàn là đủ để dừng. Với k = 1, còn 4 lượt, nên phải dẫn từ 5 bàn, điều không thể xảy ra vì mỗi đội mới chỉ sút một lần; vì vậy ở các lượt đầu loạt sút luôn chưa thể kết thúc.
Một loạt sút giả định tính từng bước
Giả sử đội A sút trước, mỗi dòng dưới đây là một cú sút giả định để minh hoạ. Số lượt còn lại là số lượt sút chưa thực hiện trong tổng 5 lượt của mỗi đội.
| Cú sút | Kết quả | Tỷ số A-B | A còn | B còn | Tình trạng |
|---|---|---|---|---|---|
| Đội A lượt 1 | vào | 1-0 | 4 | 5 | Chưa |
| Đội B lượt 1 | vào | 1-1 | 4 | 4 | Chưa |
| Đội A lượt 2 | trượt | 1-1 | 3 | 4 | Chưa |
| Đội B lượt 2 | vào | 1-2 | 3 | 3 | Chưa |
| Đội A lượt 3 | vào | 2-2 | 2 | 3 | Chưa |
| Đội B lượt 3 | trượt | 2-2 | 2 | 2 | Chưa |
| Đội A lượt 4 | vào | 3-2 | 1 | 2 | Chưa |
| Đội B lượt 4 | trượt | 3-2 | 1 | 1 | Chưa |
| Đội A lượt 5 | vào | 4-2 | 0 | 1 | Đã phân thắng bại |
Kết quả cuối cùng, A thắng luân lưu 4-2 và đội B không cần thực hiện lượt thứ 5. Ở cú sút thứ tư của đội B, tỷ số là 3-2 nên B vẫn còn hy vọng, vì B còn một lượt và tối đa chỉ thêm 1 bàn là 3-3. Khi A ghi ở lượt thứ năm, A có 4 bàn trong khi B tối đa chỉ đạt 3, nên loạt sút dừng ngay.
Sút đến khi phân thắng bại
Nếu tỷ số sau 5 lượt là hòa, trận bước vào giai đoạn đột tử: mỗi cặp lượt gồm một cú sút của mỗi đội. Cặp nào có đội ghi bàn mà đội kia hụt thì kết thúc ngay. Trong giai đoạn này, mọi cầu thủ đủ điều kiện phải sút một lần trước khi ai đó sút lần hai.
Về mặt xác suất, nếu giả sử mỗi cú sút vào lưới với xác suất 75% (con số minh hoạ), khả năng cả hai đội cùng vào hoặc cùng hụt trong một cặp lượt là 0,75 × 0,75 + 0,25 × 0,25 = 0.6250. Nghĩa là khoảng 62.50% số cặp lượt đột tử sẽ chưa phân thắng bại. Vì vậy loạt đột tử thường kết thúc nhanh nhưng đôi khi kéo dài rất nhiều lượt.
Những hiểu lầm hay gặp
- Cầu thủ đã bị đuổi trước khi trận kết thúc không còn trên sân nên không được sút, và đội thiếu người phải để đội kia giảm số cầu thủ cho bằng nhau.
- Thủ môn được phép di chuyển ngang trên vạch cầu môn nhưng phải có ít nhất một phần bàn chân chạm hoặc ngang vạch khi bóng được sút.
- Người sút có thể dừng lại trong lúc chạy đà để đánh lừa thủ môn, nhưng phải đá bóng về phía trước và không được dừng hẳn rồi mới đá.
- Bàn thắng chỉ được tính khi bóng vào lưới, kể cả khi bóng chạm cột dọc hoặc thủ môn trước khi vào.
Lưu ý
Các con số tỷ lệ và chuỗi sút ở trên là giả định để giải thích cách tính, không phản ánh bất kỳ trận đấu nào. Nội dung chỉ mang tính tham khảo; nếu bạn quan tâm đến các hoạt động liên quan tỷ lệ, hãy nhớ quy định độ tuổi 18+ và luật pháp địa phương.